Чынгыз Айтматов

Чынгыз Айтматов (1928–2008)

Чынгыз Төрөкулович Айтматов (1928–2008) — дүйнөгө белгилүү кыргыз жана совет жазуучусу, ойчул, коомдук ишмер жана дипломат. Анын чыгармалары дүйнөнүн 170тен ашык тилине которулуп, кыргыз адабиятын эл аралык деңгээлге көтөргөн. Негизги өмүр баяны Туулган күнү жана жери: 1928-жыл, 12-декабрь, Талас облусу, Кара-Буура району, Шекер айылы. Билими: Кыргыз айыл чарба институтун жана Москвадагы Жогорку адабияттык курстарды бүтүргөн. Ишмердүүлүгү: Жазуучулуктан сырткары, СССРдин Люксембургдагы, андан кийин Кыргызстандын Бельгиядагы жана башка Европа өлкөлөрүндөгү элчиси болуп иштеген. Сыйлыктары: Социалисттик Эмгектин Баатыры, Кыргыз Республикасынын Баатыры, Лениндик жана СССРдин мамлекеттик сыйлыктарынын лауреаты. Үй-бүлөсү Жарлары: Биринчи жубайы — Керез Шамшибаева, экинчиси — Мария Айтматова. Балдары: Санжар, Аскар (мурдагы Тышкы иштер министри), Элдар жана Ширин. Белгилүү чыгармалары Айтматовдун чыгармалары терең гуманизм, адам менен жаратылыштын байланышы жана улуттук баалуулуктар менен сугарылган: Повесттери: "Жамила", "Биринчи мугалим", "Саманчынын жолу", "Бетме-бет", "Ак кеме", "Эрте келген турналар".

Туулган жылы жана жери: 1928-жылы 12-декабрда Талас облусунун Кара-Буура районуна караштуу Шекер айылында туулган. Атасы: Төрөкул Айтматов — көрүнүктүү мамлекеттик ишмер болгон. 1937-жылы репрессияга кабылып, 1938-жылы жазыксыз атылып кеткен. Апасы: Нагима Айтматова — теги татар, күйөөсү репрессиялангандан кийин балдарын жалгыз тарбиялап өстүргөн. Согуш жылдары: Улуу Ата Мекендик согуш башталганда Чыңгыз 14 жашта болчу. Ал Шекер айылында айылдык кеңештин катчысы болуп иштеп, элдин оор турмушун көргөн. Билими жана алгачкы кадамдары Окуу жайлары: Жамбылдагы (азыркы Тараз) зооветеринардык техникумду (1948-ж.) аяктаган. К.И. Скрябин атындагы Кыргыз айыл чарба институтун (1953-ж.) бүтүргөн. Москвадагы Жогорку адабий курстарда (1956–1958-жж.) билим алган. Ишмердүүлүгү: Алгач зоотехник болуп иштеп, кийинчерээк журналистикага жана адабиятка оогон. «Литературный Киргизстан» журналында редактор, СССРдин ири адабий басылмаларында редколлегия мүчөсү болгон. Адабий чыгармачылыгы Айтматовдун чыгармалары 170тен ашык тилге которулуп, дүйнө адабиятынын алтын казынасына кирген. Алгачкы ийгилик: 1958-жылы жарык көргөн "Жамийла" повести аны дүйнөгө тааныткан. Француз жазуучусу Луи Арагон бул чыгарманы "дүйнөдөгү эң сонун махабат баяны" деп атаган. Негизги чыгармалары: "Бетме-бет", "Биринчи мугалим", "Саманчынын жолу", "Жаныбарым Гүлсары", "Ак кеме", "Эрте келген турналар", "Деңиз бойлой жорткон ала дөбөт" ж.б.. Романдары: "Кылым карытар бир күн", "Кыямат", "Кассандра тамгасы", "Тоолор кулаганда" (Көбөгүр ителгинин ыйы). Коомдук жана дипломатиялык ишмердүүлүгү Иссик-Көл форуму: 1986-жылы дүйнөлүк интеллигенциянын башын бириктирген "Ысык-Көл форумун" негиздеген. Дипломатия: 1990-жылдан баштап СССРдин, кийин Кыргыз Республикасынын Люксембург, Бельгия жана Франциядагы элчиси болуп иштеген. Сыйлыктары: Лениндик сыйлыктын, үч жолу СССР Мамлекеттик сыйлыгынын лауреаты жана Кыргыз Республикасынын Баатыры наамына ээ болгон. Өмүрүнүн акыры Залкар жазуучу 2008-жылы 10-июнда Германиянын Нюрнберг шаарында ооруканада көз жумган. Анын сөөгү өзүнүн каалоосу менен атасы коюлган "Ата-Бейит" мемориалдык комплексине коюлган. Айтматовдун кайсы бир өзгөчө чыгармасы же өмүрүнүн белгилүү бир учуру жөнүндө кененирээк маалымат алгыңыз келеби?